Trong bối cảnh nhu cầu tiêu thụ điện ngày càng tăng và tình trạng ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, thủy điện tích năng đang nổi lên như một giải pháp hiệu quả để đảm bảo an ninh năng lượng và cung cấp điện ổn định, bền vững cho Việt Nam. Mô hình này không chỉ phát huy khả năng tích trữ năng lượng từ nguồn tái tạo mà còn góp phần vào việc giảm áp lực lên lưới điện.
Tầm Quan Trọng Của Thủy Điện Tích Năng
Đến nay, Việt Nam chưa có nhà máy thủy điện tích năng nào hoạt động, ngoại trừ dự án Thủy điện tích năng Bác Ái tại Khánh Hòa. Dự án này do Tập đoàn Điện lực Việt Nam đầu tư với công suất dự kiến 1.200 MW và vốn đầu tư lên tới 21.100 tỷ đồng. Dự kiến, nhà máy sẽ đi vào vận hành trong giai đoạn 2029-2030, với mục tiêu trở thành “tấm pin nước” lớn nhất Việt Nam, có khả năng hấp thụ điện từ các dự án điện mặt trời và giải phóng điện trong khoảng thời gian 6-8 giờ mỗi ngày, cung cấp năng lượng cho hàng triệu hộ dân trong giờ cao điểm.
Gần đây, vào ngày 15/4/2025, Phó Thủ tướng Chính phủ Bùi Thanh Sơn đã ký Quyết định số 768/QĐ-TTg nhằm phát triển các nhà máy thủy điện tích năng với quy mô công suất từ 2.400-6.000 MW trước năm 2030, giúp điều hòa phụ tải, dự phòng công suất và hỗ trợ tích hợp các nguồn năng lượng tái tạo với quy mô lớn.
Nguyên Lý Hoạt Động Của Thủy Điện Tích Năng
Thủy điện tích năng hoạt động như một “bình ắc-quy khổng lồ”, sử dụng hai hồ chứa nước. Điện năng dư thừa vào giờ thấp điểm được sử dụng để bơm nước từ hồ chứa dưới thấp lên hồ chứa ở trên cao. Khi cần, nước sẽ được xả xuống từ hồ cao qua tua-bin để phát điện, đóng vai trò quan trọng trong cân bằng phụ tải và đảm bảo ổn định hệ thống điện. Chủ tịch Hội đồng quản trị Tổng công ty Cơ điện xây dựng, ông Lê Văn An, nhấn mạnh giá trị của thủy điện tích năng trong việc duy trì hoạt động liên tục của mạng lưới điện.
Những Thách Thức Cần Đối Mặt
Việt Nam đang trên hành trình chuyển giao năng lượng tái tạo, với điện mặt trời và điện gió đang dần tăng tỷ trọng. Tuy nhiên, các nguồn năng lượng này lại không ổn định và phụ thuộc vào quy luật tự nhiên. Theo Quy hoạch điện VIII, mục tiêu là đến năm 2030, hơn 50% tổng công suất điện sẽ đến từ nguồn năng lượng tái tạo, và đến năm 2050 con số này sẽ lên tới trên 80%. Theo đó, nhu cầu tiêu thụ điện cũng ngày càng gia tăng, nhưng thời điểm sản xuất điện lại không trùng khớp với thời điểm tiêu thụ cao nhất.
Hệ quả là nhiều lúc, lưới điện quốc gia phải cắt giảm công suất từ các nhà máy điện gió và điện mặt trời do không thể hấp thụ hết lượng điện dư thừa, gây lãng phí tài nguyên và giảm hiệu quả dự án. Thủy điện tích năng, tuy là một công nghệ không mới trên thế giới nhưng còn khá mới mẻ tại Việt Nam, được xem là giải pháp hiệu quả cho vấn đề này.
Cơ Chế Đầu Tư Và Tình Hình Hiện Nay
Tuy nhiên, đầu tư cho thủy điện tích năng không phải là điều dễ dàng. Chi phí xây dựng và thiết bị thường cao hơn so với thủy điện truyền thống. Các nhà máy thủy điện tích năng tại Việt Nam cần áp dụng cơ chế tài chính đặc biệt như vốn vay ưu đãi, trái phiếu xanh và hỗ trợ từ ngân sách nhà nước. Một cơ chế giá điện ổn định và rõ ràng cũng là điều cần thiết để đảm bảo hiệu quả đầu tư và thu hút khu vực tư nhân tham gia.
Tại Hội thảo Tiến sĩ AIT SOM Doctoral Colloquium 2024, chuyên gia nghiên cứu độc lập Nguyễn Văn Tam cho rằng, thủy điện tích năng là một trong những giải pháp chính cho Việt Nam trong việc tích hợp nguồn năng lượng tái tạo vào lưới điện quốc gia. Việc sử dụng các hồ chứa thủy lợi có sẵn không chỉ giúp ổn định hệ thống mà còn giảm phát thải khí nhà kính và nâng cao tính tự chủ năng lượng.
Dự Án Thủy Điện Tích Năng Đang Triển Khai
Ngoài Thủy điện tích năng Bác Ái, theo Quy hoạch điện VIII, nhiều dự án thủy điện tích năng khác cũng đang được tiến hành. Một trong số đó là Thủy điện tích năng Kim Sơn-Thượng Sông Trí tại Hà Tĩnh. Dự án này sẽ có vai trò như một “bộ điều hòa” cho hệ thống điện miền trung, giúp hấp thụ điện dư thừa vào ban ngày và cung cấp điện ổn định vào buổi tối hoặc các giờ cao điểm khác.
Ông Lê Văn An cho biết, dự án này có thể khai thác công suất tối đa hơn 600 MW, sử dụng công nghệ tua-bin đảo chiều hiện đại, cho phép chuyển đổi giữa chế độ bơm và phát điện. Hồ Kim Sơn và hồ Thượng Sông Trí là hai hồ chứa thủy lợi đã được xây dựng, do đó sẽ giảm thiểu tác động đến môi trường và chi phí đầu tư. Thời gian phát điện ước tính có thể đạt từ 3-5 giờ mỗi ngày, qua đó đáp ứng nhu cầu điện trong các khung giờ cao điểm.
Ngoài Kim Sơn-Thượng Sông Trí, dự án thủy điện tích năng Sông Lũy-Cà Giây tại Lâm Đồng cũng tận dụng các hồ thủy lợi có sẵn để lưu trữ điện năng. Tổng công ty Cơ điện xây dựng đã nhận thấy tiềm năng lớn trong việc chuyển đổi công năng của hồ Sông Lũy và hồ Cà Giây, nhằm hình thành một “tấm pin nước” khổng lồ, phục vụ cho nhu cầu điều hòa lưới điện tại khu vực Tây Nguyên và Nam Trung Bộ.
Tương Lai Của Thủy Điện Tích Năng Tại Việt Nam
Theo các chuyên gia, Việt Nam có hàng nghìn hồ thủy lợi lớn nhỏ trải dài trên cả nước, trong đó nhiều hồ có dung tích và địa hình phù hợp để phát triển thủy điện tích năng. Nếu mỗi hồ có thể tích trữ vài chục MW điện, tổng công suất tích năng từ hệ thống này có thể lên tới hàng chục GW điện, đủ để hỗ trợ toàn bộ hệ thống điện quốc gia trong quá trình chuyển dịch sang năng lượng tái tạo.
Kết hợp giữa nhu cầu năng lượng hiện tại với tiềm năng của hệ thống hồ thủy lợi, thủy điện tích năng hứa hẹn sẽ trở thành một giải pháp chiến lược cho Việt Nam, giúp ổn định cung ứng điện, đồng thời hướng đến một tương lai xanh và bền vững.
Tóm lại
Thủy điện tích năng là một giải pháp hứa hẹn giúp Việt Nam đảm bảo an ninh năng lượng và cung cấp điện ổn định trong bối cảnh nhu cầu năng lượng tái tạo đang gia tăng.
